|

ترجمه طاهره رنجبر: هفته گذشته دانشمندان برای نخستين بار با برملا ساختن امكان ساخت ويروس فلج اطفال از طريق سرهم بندی سازی به جهان هشدار دادند. بنا به اظهارنظر كارشناسان اين احتمال وجود دارد كه برای ساخت ويروس ابولا يا سويه 198 ويروس آنفلوانزا كه بيش از 40 ميليون نفر را به كشتن دادند، از چنين تكنيكی استفاده شده باشد. اما آنچه كه اكنون نگرانی بيشتری را برانگيخته، وجود راهكارهای آسان تری برای بازآفرينی ميكروب هاست. بدين ترتيب شما می توانيد به سادگی ژن های كليدی را به خويشاوندان نزديك ويروس مورد نظر بيفزاييد. نكته كليدی در تمامی موارد صرفا دانستن توالی ژنتيكی ويروس است. از اينجاست كه پرسش های بنيادی ای درباره انتشار اطلاعات مربوط به ژنوم عوامل بيماری زای كشنده در اينترنت مطرح می شود. يك تيم تحقيقاتی از دانشگاه استونی بروك، نيويورك، به منظور بازآفرينی ويروس فلج اطفال بخش هايی از توالی ويروس را از شركت هايی كه هريك تنها بخشی از DNA ويروس مورد نظر را طبق سفارش می سازند، خريداری كردند. در آن موقع تنها امكان سفارش قطعات كوتاهی از DNA ميسر بود از اين رو تيم دانشگاه بروك با كنار هم گذاشتن توالی هايی از 7 جفت باز، ژنومی به طول 7500 جفت باز را مونتاژ كردند. هنگامی كه رونوشت های تهيه شده به شكل RNA در لوله های شيشه ای مملو از اجزای سازنده سلول كه به نوبه خود تقليدی از سلول های انسانی بودند، قرار داده شد، ذرات ويروسی به طرز فوق العاده ای شكل گرفتند.
اين اتفاق آن طور كه به نظر می رسيد يك شاهكار علمی نبود. تمامی اين مراحل مرتبا در هزاران آزمايشگاه موجود در سرتاسر جهان پی گيری می شوند و تمامی كسانی كه به دانش شناسايی توالی ژن ها و قدری تجربه در زمينه عملی مجهزند با در دست داشتن ابزارهای معمولی قادر به بازآفرينی ويروس ها در لوله های آزمايشگاه هستند. بنا به گفته ايكارد ويمر (E.Wimmer)، رهبر تيم تحقيقاتی، آنچه كه به يكباره برای مردم تكان دهنده است واقعی بودن چنين تكنيكی است. پس از انتشار خبر در روز جمعه همان هفته مقامات اعلام كردند كه اين گزارش تأثيری بر كار مبارزه سازمان بهداشت جهانی (WHO) برای ريشه كن سازی فلج اطفال ندارد. ويمر كه خود يكی از اعضای WHO (اين كميته عهده دار جلوگيری از انتشار نمونه های ويروس فلج اطفالی است كه از سرتاسر جهان به دستشان می رسد) است، می گويد كه اين مسئله آن قدرها هم شگفت انگيز نيست و می افزايد كه كميته به خوبی می داند كه ريشه كن سازی تمامی ويروس های فلج اطفال موجود در فريزرهای سرتاسر جهان كار بسيار دشواری خواهد بود و اين بدان معنی است كه موجودی واكسن فلج اطفال موقعی كه واكسيناسيون خاتمه يابد همچنان نگه داشته می شود. تا چندی پيش گمان می رفت كه اين كار طی پانزده سال صورت گيرد حال آنكه اكنون انجام چنين كاری بعيد به نظر می رسد.
نگرانی واقعی از آنجا ناشی می شود كه تروريست های زيستی می توانند به راحتی از روش ساخت ويروس هايی مانند ابولا و آبله استفاده كنند. در اين راستا كارشناسان بلافاصله خاطرنشان ساختند كه ساخت چنين ويروس هايی به مراتب دشوارتر از ساخت ويروس فلج اطفال است. دستيابی به ژنوم ويروس فلج اطفال به خاطر كوچك بودنش كار نسبتا ساده ای است و علاوه بر اين نحوه عمل ويروس در دستبرد زدن به منابع سلولی نيز ساده است. تنها يك رونوشت از ژنوم RNA برای راه اندازی آبشاری از وقايعی ای كه به توليد ذرات ويروسی منتهی می شوند، كافی است. اما برای همانندسازی ويروس هايی نظير ابولا علاوه بر ژنوم، داشتن پروتئين های كليدی مورد نياز ويروس نيز ضروری است. اما اين موانع نيز به سرعت از پيش پا برداشته شده اند. برای انجام اين كار پژوهشگران ژنوم ويروس مورد نظر و بخش هايی از DNA كه پروتئين های كليدی ويروس را كدگذاری می كنند را به سلول اضافه كردند. با ساخته شدن پروتئين ها فرآيندهای همانندسازی نيز به راه می افتند. بدين ترتيب تيم تحقيقاتی در نهايت توانست ژنوم مورد نيازشان را از خود ويروس به دست آورد. از اين پس صرف اينكه ژنوم ابولا اندكی بزرگ تر از ژنوم فلج اطفال است نمی تواند دليلی بر ناتوانی در مونتاژ آن از طريق سرهم بندی باشد.
برای مثال سويه 198 ويروس آنفلوانزا كه قطعات مختلف آن از نمونه های بافتی نگهداری شده بازيافت شد را در نظر بگيريد. بنا به گفته جفری توبنبرگر (J.Taubenberger) از انستيتو آسيب شناسی نيروهای مسلح در واشنگتن دی سی، در حال حاضر توالی سه قطعه از هشت قطعه ژنی اين ويروس منتشر شده است و توالی بخش اعظم دو قطعه ديگر نيز پيدا شده و احتمالا در سال جاری منتشر می شود. او می افزايد كه تا دو سال ديگر كار تعيين توالی سه قطعه باقی مانده پايان خواهد يافت. از اين پس هر كسی می تواند از ژنتيك معكوس برای ساخت اين ويروس استفاده كند. بازآفرينی ويروس آبله از طريق مونتاژ دقيق ژنوم آن به مراتب از مونتاژ ويروس های فلج اطفال يا ابولا دشوارتر است، زيرا توالی آن با داشتن در حدود 185000 جفت باز بسيار طولانی تر از ويروس فلج اطفال يا ابولا است. اما ليو سان داخچيف (L.Sandakchiev)، كارشناس آبله و رئيس آزمايشگاه دفاع زيستی «وكتور» روسيه واقع در سيبری معتقد است كه اين كار شدنی است و اطمينان خاطر دارد كه دانشمندان بالاخره موفق به انجام آن خواهند شد. حال چگونه می توان جلوی اين اتفاق را گرفت؟ هم اكنون شركت های سازنده DNA نظير آنهايی كه كار بازآفرينی ويروس فلج اطفال را انجام می دهند، نظارتی بر آنچه مشتريان سفارش می دهند ندارند. يكی از تكنسين های اين شركت ها كه به بيش از 40 كشور جهان و از جمله كشورهای خاورميانه DNA ارسال می كند، در اين باره می گويد كه ما هيچ كنترلی بر عملكرد مشتريان نداريم.
حتی اگر اطمينان خاطر داشته باشيم كه هيچ يك از مشتريان از سفارش ها برای ساخت مثلا ويروس آبله استفاده نمی كنند باز هم كافی نخواهد بود زيرا اين احتمال وجود دارد كه از طريق مونتاژ قطعات به راحتی به يك خويشاوند نزديك دست يافته و پروتئين های كليدی توالی آن را به پروتئين های آبله تغيير دهند. از جمله اين خويشاوندان ويروس آبله شتری و آبله گاوی است كه به راحتی می توان آن را به دست آورد. باكتری های مشابه باكتری سياه زخم را نيز می توان با همين روش تهيه كرد. اكنون كه تمامی موانع پشت سر گذاشته شده و در آستانه موفقيت قرار گرفته ايم چرا نبايد ويروس بسازيم نيوساينتيست سال گذشته در صفحه چهارم شماره 13 ژانويه 2001 اعلام كرد كه دانشمندان با انجام آزمايشاتی بر روی ويروس آبله موشی موفق به ساخت سويه بسيار كشنده تری از آبله شده اند. تمامی اينها بدين معنی است كه محدود ساختن امكان دسترسی به عوامل بيماری زای خطرناك و انواع معينی از تجهيزات مانع فعاليت تروريست های زيستی مصمم نخواهد بود و حتی اگر ويروس ها به كلی ريشه كن شوند باز هم چنين امری تحقق نمی يابد زيرا تنها چيزی كه برای بازگرداندن آنها ضروری است دانستن توالی ژنتيكی شان و در مواردی شناخت چيزهايی است كه برای همانندسازی از خود بدان ها نياز دارند.
New Scientist, Jul. 20, 2002 |