|
لعيا نجم عراقي* ـ «دلم می خواهد چيزهای بد اندر بد را از قلبم خارج كنم. دلم می خواهد به مدرسه برگردم. دلم می خواهد دوباره به عنوان يك كودك به دنيا بيايم. » نوجوانی 16 ساله از ليبريا.
ـ «جنگ بر ما اثرات مستقيم و غيرمستقيم می گذارد. . . هر كاری كه می كنيم باز هم با ماست. نمی توانيم از چنگش دربرويم. مثل توپ لاستيكی كه آن را توی آب فرو كنی، دوباره و دوباره به سطح آب برمی گردد» نوجوانی 16 ساله از سريلانكا.
ـ «دلم می خواهد كه شما پيامی بدهيد. خواهش می كنم حداكثر تلاشتان را بكنيد و به دنيا بگوييد كه چه بر سر ما می آيد؛ تا كودكان ديگر، محكوم به تحمل اين خشونتی كه ما از قربانيانش هستيم نشوند. » دختری 15 ساله از اوگاندا.
ـ «سال هاست كه داريم خطاب به جهان فرياد می كشيم و می ناليم. خيلی ها می آيند كه عكس بگيرند و وعده می دهند كه كاری برايمان بكنند ولی هرگز برنمی گردند و هيچ نتيجه ای از اين آمدن و رفتن ها در اوضاع نمی بينيم.» جوانی از سودان. جهان هستی در هيچ دوره ای از تاريخ از نزاع و جنگ و درگيری فارغ نبوده، آن سان كه قابيل برادر خود هابيل را در مسلخ انتقام به سلابه می كشد، تا به امروز كه آتش خانمان سوز جنگ در سرتاسر دنيا شعله ور است و شكوفه های حيات را به كام خود كشيده، به خاكستر تبديل می كند تا صلح و امنيت و آرامش را به يغما برد. ميليون ها انسان در گستره جهان به تباهی و نيستی كشيده شده، آواره و بی خانمان می شوند، و زخم عميق و التيام ناپذير جنگ را هميشه زمان به همراه خود يدك می كشند. خشونت و جنگ به هر دليل و برهان، زمانی شكل می گيرد كه تفكر از حركت بازايستد و طرفين امكان برقراری تعاملی راهگشا را از دست داده باشند و تنها برای دستيابی به منافع و خواست خود به شكلی مشروع يا نامشروع با متوسل شدن به زور و سلطه قدم بردارند. در طول تاريخ عوامل متعددی منجر به نزاع و جنگ و درگيری شده اند اما شايد برخی از مهم ترين و اساسی ترين آنها را بتوان به شرح زير برشمرد.
1 ـ فقر عمومی و نابرابری اقتصادي؛ 2 ـ ضعف حكومت و هيأت حاكمه؛ 3 ـ بی عدالتی و بی حرمتی به قانون؛ 4 ـ كنترل اوضاع سياسی توسط افرادی محدود؛ 5 ـ استثمار جوامع فرهنگی و عدم شناخت تماميت قومی و نژادي؛ و نيز 6 ـ اختلاف نظر در مورد عقايد سياسی و ايدئولوژيكي؛ 7 ـ مداخله سلطه خارجی و 8 ـ زوال و انحطاط اخلاقی.
وجود چنين عوامل فنانشدنی و تجربه هميشه تلخ و دردناك تاريخ جهان از وجود جنگ مداوم در گوشه ای از گستره هستی با وجود ناتوانی در محو كلی و تمام اين عوامل با هم، به نظر می رسد بايد در انديشه پيشگيری از عواقب و عوارض ناشی از آن بود. در اين ميان از حزن انگيزترين و دردآورترين مسائل، وجود كودكانی است كه سهم عظيمی از اثرات مخرب جنگ ها را تجربه می كنند بدون اينكه درك دقيق و درستی از جنگ داشته و يا سهمی در به پا كردن آن داشته باشند. تاكنون آمار و ارقام بسياری از جنگ ها درباره قربانيان اين خشونت خانمان برانداز ارائه شده و نيز از اثرات سوء جنگ بر كودكان تحقيقات بسياری انجام گرفته، اما در خصوص كاهش اين عوارض و اثرات كه در بسياری موارد دنيای امروز اجتناب ناپذير هستند راهكارهای عملی برای مقابله با آنها ارائه نشده است. در اينجا سعی می كنيم به اختصار يكی از راهكارهای موثر برای پيشگيری و كاهش اثرات جنگ و خشونت را بر كودكان، اين قربانيان خاموش و معصوم؛ ارائه دهيم.
چرا بايد درباره جنگ با كودكم صحبت كنم
با افزايش اخبار مربوط به جنگ و گفت وگو درباره تهديدهای تروريسم، بچه ها، والدين و مراقبين آنها ممكن است احساس بی ثباتی و محروم شدن از معنی و مفهوم ابتدايی آرامش و امنيت را تجربه كنند. ما همه درباره نگرانی های مربوط به جنگ و تروريسم و خطرات آن نگران هستيم. به هر ترتيب، به عنوان والدين و در نقش بزرگسالان، اين وظيفه ماست كه به كودكانمان و به يكديگر كمك كنيم تا به بهترين وجه همانطور كه خودمان می توانيم با نگرانی هايی كه به عنوان افراد، خانواده، جامعه و يا يك ملت با آن روبرو هستيم، سازگاری پيدا كنيم، آنان نيز سازگار شدند. توانايی با آرامش گوش دادن به نگرانی های كودكان از موثرترين روش های كمك به آنهاست. آرامش و امنيت كه از اجزای مهم هستی كودك محسوب می شود را كودك می تواند در محيط خانواده اش ياد بگيرد، بفهمد و احساس كند.
اين راهنما در چه مواقعی كاربرد دارد
1 ـ در صورتی كه يكی از اعضای فاميل يا دوستانشان مستقيماً درگير جنگ بوده يا عضو ارتش هستند.
2 ـ گاهی ممكن است تهديدهای تروريسم بر نگرانی های كودكان در رابطه با شروع جنگ بيفزايد و جنگ نيز ممكن است به نوبه خود نگرانی ما را درباره تروريسم بالا ببرد.
3 ـ كودكانی كه آسيب های شديد يا محروميت را تجربه كرده اند يا مشكلات عاطفی بلندمدت داشته اند، معمولاً طی دوره های تهديد و جنگ آسيب پذيرتر از سايرين هستند.
4 ـ واكنش های كودكی به كودك ديگر بسته به عوامل مختلفی چون شخصيت، سن، سطح رشد و تاريخچه فردی آنها با يكديگر فرق دارد.
5 ـ برخی كودكان اثرات تجربه شده از طريق اخبار جنگ را ظاهر می سازند. برای اين كودكان، به خصوص خردسال ترها، اگر معلوم شود كه اخبار بر آنها تأثيری ندارد، تحميل آن نيز بر آنها بی فايده خواهد بود.
6 ـ وقتی می خواهيد با كودكتان صحبت كنيد، از خودش ايده بگيريد به اين معنا كه به چه نياز دارد و چه فكر می كند و احساسش چيست؟
7 ـ كمك كردن به كودكان برای كنار آمدن با يك حادثه دشوار كار سختی است. والدين بايد در صورت لزوم از كمك و حمايت ديگران نيز بهره بگيرند.
واكنش هايی كه ممكن است در كودك خود ببينيم
در اينجا مثال هايی از روش هايی كه معمولاً كودكان نگرانی ها و ترس هايشان را از طريق آن منتقل می سازند، ارائه می شود. 1 ـ تندخويی يا دشواری در آرام شدن؛ 2 ـ گريه بسيار، غمگينی، صحبت درباره عقايد يا احساسات ترسناك؛ 3 ـ عصبانيت نسبت به يك جامعه يا گروه قومی خاص؛ 4 ـ نزاع با همسالان يا بزرگسالان و يا عدم توانايی در كنترل عصبانيت و در واقع از كوره در رفتن؛ 5 ـ تغيير در الگوهای خواب، كابوس ديدن يا بيدار شدن مكرر در نيمه شب ؛6 ـ تمايل به ماندن در كنار والدين و امتناع از رفتن به مدرسه؛ 7 ـ شكايت های فيزيكی از قبيل معده درد، سردرد يا تغيير در عادت های دستشويی رفتن.
چگونه می توانم به كودكانم كمك كنم
برای برخی كودكان، صحبت كردن درباره نگرانی هايشان با افراد بزرگسالی كه مورد اعتماد آنها هستند می تواند به آنها كمك كند تا احساس تنهايی كمتری كنند. فرصت دادن به آنها برای پرسيدن سوالاتشان می تواند بسيار ثمربخش باشد. برای برخی از كودكان، ممكن است حرف زدن خيلی سخت باشد. شناسايی واكنش های بسيار گوناگون كودكان می تواند مهم ترين قدم آغازين برای كمك به آنها باشد. توصيه های كلی در اين خصوص عبارتند از:
1 ـ تلويزيون و اطلاعات: تماشای بيش از حد گزارش های جنگ، تجاوز و تروريسم از تلويزيون به خصوص تصاوير مشروح، می تواند برای كودكان در هر سنی زيان بخش باشد. تعداد گزارش های خبری ای كه آنها نگاه می كنند را كنترل كرده و محدود كنيد. كودكان خردسال و دبستانی وقتی اخبار جنگ را بيشتر می بينند و می شنوند به طور خاصی نگران خواهند شد. اگر كودكان شما علاقه دارند اخبار مربوط به جنگ را تماشا كنند، هر وقت می توانيد، در كنارشان اخبار را تماشا كنيد، به اين ترتيب شما می توانيد درباره آنچه كه ديده ايد يا شنيده ايد، گفت وگو كنيد.
2 ـ گفت وگو درباره وقايع روزانه: هيچ وقت فكر نكنيد كه شما هر آنچه كودكان فكر می كنند و هر چه احساس می كنند را می دانيد. محيط امن و راحتی برای صحبت كردن با آنها ايجاد كنيد. سرنخ هايی از خودشان به دست آوريد به اين معنا كه چقدر می خواهند درباره آنچه در دنيا اتفاق می افتد، بحث كنند. بسيار مهم است كه برنامه عادی و منظم زندگی كودكان حفظ شود و كودكان در كنار دوستان و خانواده خود به لذت بردن از زندگی ادامه دهند.
اگر احساس استيصال كردم چه كنم
در شرايط سخت و فشارزا، كودكان به والدين و ديگران مهم زندگی شان توجه می كنند تا بفهمند چطور اين شرايط را بپذيرند يا با آن كنار بيايند. اگر شما احساس استيصال يا ناراحتی می كنيد، كودكان احتمال دارد نسبت به اين حالت حساس شوند، شيرخواره ها و خردسال ترها نيز نسبت به تغيير حالت های خلقی و هيجانی والدين خود شديداً عكس العمل نشان می دهند. اگر شما به خاطر ترس و نگرانی های خودتان احساس ناراحتی يا نگرانی می كنيد، به تنهايی مبارزه نكنيد. كمك و حمايتی را كه نياز داريد از دوستی قابل اعتماد، يا يك متخصص دريافت كنيد.
كودكان ممكن است چه سوالاتی داشته باشند
1 ـ آيا ما در امان هستيم و آيا می توانيم مورد حمله يا تجاوز قرار گيريم؟
وقتی كودكان درباره امنيت و آرامش سوالاتی می پرسند، اغلب، در واقع در جست وجوی تضمين و اطمينانی هستند كه بدانند جهان پيرامون آنها شامل خانواده، دوستان، و ديگران مهم در زندگی شان هم اكنون در امان هستند. ميزان جزئيات مربوط به آرامش و امنيت در گستره وسيع تر كه می تواند برای كودكان قابل استفاده باشد بستگی به سن و سال آنها دارد. به عنوان يك بزرگسال، برايمان غيرممكن است كه طول مدت يا اثرات جنگ را پيش بينی كنيم، اما می توانيم درباره اميدهايمان با كودكان حرف بزنيم كه جنگ به زودی پايان می پذيرد و اينكه اينجا، در خانه، والدين، مراقبان، معلمان و ساير بزرگسالان مانند رهبران ملی ما، همه هر كاری از دستمان برمی آيد، انجام می دهيم تا كودكان را در امان نگه داريم.
2 ـ مقصر كيست؟ بسياری از بزرگسالان، احساسات خيلی قوی ای درباره كشورشان كه در حال جنگ است، دارند. والدين بايد با صداقت به سوالاتی كه ممكن است كودكان درباره ديدگاه آنها در مورد جنگ می پرسند، پاسخ دهند. ديدگاه های سياسی هر چه هست، اما والدين می توانند به كودكانشان يادآوری كنند در حالی كه خيلی طبيعی است كه در هنگام جنگ احساس خشم كنند، ولی اين مسئله نيز بسيار مهم است كه به خاطر داشته باشند كه ما در جنگ، با يك نژاد خاص يا گروه نژادی خاص نمی جنگيم.
3 ـ جنگ چه معنايی برای من دارد؟ چگونه ادامه جنگ می تواند زندگی مرا دگرگون كند؟
در مواقع پرفشار و استرس، كودكان ممكن است حتی بيش از مواقع عادی درباره آنچه كه به طور فردی بر آنها اثر می گذارد، نگران باشند. از كودكان همين انتظار می رود كه حداقل اول از همه، به خودشان بيشتر از بقيه فكر كنند. وقتی آنها احساس می كنند كه نيازهايشان برآورده می شود، بيشتر احتمال دارد درباره كمك كردن به ديگران فكر كنند. نوجوانان همچنين ممكن است در مبارزه با عقايدی از قبيل به خدمت رفتن يا داوطلب شدن در جبهه باشند. استفاده از حقايق قابل دسترسی و با دقت گوش دادن به حرف های آنها و مشغول كردن آنها در گفت وگوهای بامعنا ممكن است در شكل گيری معنای برخی از اين سوالات به آنها كمك كند.
چطور می توانم به كودكم كمك كنم
برخی كودكان ممكن است بخواهند عقايد شخصی خود را درباره جنگ ابراز كنند يا راه هايی برای كمك كردن به كشورهای در حال بحران پيدا كنند. آنها می توانند با مراقبت كردن از خودشان شروع كنند ـ و درباره آنچه كه در ذهنشان می گذرد با شما حرف بزنند، درباره ديدگاه هايشان، ترس هايشان و اميدهايشان. آنها می توانند همچنين با گوش دادن به ديدگاه ها و احساسات اعضای ديگر جامعه خود ـ از جمله دوستانشان، همكلاسی ها و معلمان خود و ساير بزرگسالان، سعی در كمك كردن، داشته باشند. در هر موقعيتی آنها می توانند درباره اينكه چطور همراه با ساير اعضای جامعه ممكن است قادر به انجام كاری مفيد برای نيروهای ارتش و خانواده خود باشند، فكر كنند، به همان گونه كه در مورد كودكان عراقی و خانواده های آنها كه از اثرات جنگ رنج می بردند، مشاهده كرديم.
در نقش والدين كودك، چطور می توانم به اين سوالات پاسخ دهم
من نمی خواهم مسائل را بدتر كنم، پس نبايد اصلاً چيزی بگويم. چيزی كه كودك در اغلب موارد به آن نياز دارد وجود كسی است كه به او اعتماد كند، به سوالات او گوش دهد، كسی كه احساساتش را می پذيرد و به خاطر او در آنجا حضور دارد. نگران اين نباشيد كه هر چه را می دانيد بايد به طور دقيق و درست بازگو كنيد. وقتی همه چيز روبه راه است، جوابی هم لازم نيست. سكوت، از كودكان در مقابل آنچه كه در حال وقوع است، محافظت نمی كند، اما از فهميدن و كنار آمدن با آن پيشگيری می كند. به خاطر داشته باشيد كه گوش كردن، جواب دادن و اطمينان بخشيدن بايد در سطح كودكان باشد.
اگر اين بحث آنها را ناراحت كند چه كنم
اين مهم است كه به خاطر داشته باشيم جنگ هميشه ناراحت كننده است. هرچند هميشه كار آسانی نيست، ولی گفت وگو يكی از مهم ترين روش های سهيم شدن در احساسات و يادگيری اين نكته است كه چطور با شكست كنار بيايم و يا سازگار شويم. خوب است وقتی كودكان شما درباره چيزهای ترسناك و اضطراب آور حرف می زنند، ناراحت شوند. به عنوان والدين، شما می توانيد بعداً آنها را مطمئن سازيد و به آنها كمك كنيد احساس امنيت و آرامش كنند. اطمينان حاصل كنيد كه كودكان پی برده اند كه خوب است به هنگام ناراحتی، آن را ابراز كنند. به عبارت ديگر ممكن است سعی كنند احساساتشان را پنهان كنند و بعداً در تنهايی با آن مقابله كنند.
اگر كودك من به كمكی بيش از آنچه می توانم برايش فراهم كنم، نياز داشته باشد، چگونه متوجه شوم؟ برای چنين كمكی به كجا می توانم مراجعه كنم؟
جنگ باعث يك سری ناراحتی و آشفتگی می شود اما از پيامدهای «طبيعی» آن است. اگر به نظر می رسد كودك شما به طور خاصی يا به شكل غيرعادی چندين روز است كه ناراحت است ـ به خصوص اگر درباره مسائل متعددی ناراحت و نگران است، يا اگر در خانه، مدرسه يا با دوستانش مشكلی دارد ـ بهتر است با كسی غير از اعضای خانواده مشورت كنيد. ممكن است برای مشاوره به معلم مدرسه كودكان يا خدمات مشاوره مدرسه، متخصص كودكان، يا مشاور سلامت روان مراجعه كنيد. نيازی نيست كه صبر كنيد تا كودك شما نشانه هايی از ازدياد مشكل را نشان دهد. هر وقت كه فكر می كنيد ممكن است مشاوره سودمند باشد، به دنبال آن برويد.
اگر سوالات بيشتری داشتم چه كنم؟ برای پاسخ سوالاتم به كجا مراجعه كنم
ممكن است شما سوالات يا نگرانی های متعددی داشته باشيد. اگر در مورد فرزندانتان نگران هستيد، لطفاً به يك متخصص قابل اعتماد مراجعه كنيد. اگر مايليد اطلاعات بيشتری داشته باشيد می توانيد با سازمان بهزيستی، سازمان دفاع از قربانيان خشونت (كميته حقوق كودك)، سازمان های غيردولتی مربوط به كودكان (NGOهای كودكان)، يونيسف، مراكز مشاوره آموزش و پرورش يا مراكز و سازمان های مرتبط ديگر تماس حاصل نماييد و از اطلاعات موجود بهره مند شويد.
* كارشناس ارشد روانشناسی | 
